چكيده:
هويت واژه اي است كه در جامعه امروزي در رابطه با بسياري از رشته ها مطرح
گرديده و به گونه اي به بحث داغ آن ها تبديل گرديده است. شايد اين بحث در ساليان
گذشته از اهميت چنداني برخوردار نبوده ولي هم اكنون به عنوان يك دغدغه ذهني براي
بسياري از مسئولان، محققان و دانش آموختگان مطرح گرديده است.
شهرسازي نيز به نحو گسترده اي با مسئله هويت درگير بوده و تعداد زيادي از كارشناسان
اين رشته به بررسي هويت شهرهاي كنوني مشغول گرديده اند.
در گذشته، هر شهري نام و نشاني داشت و عوامل بسياري در معرفي يك شهر به كار گرفته
شده اند كه شايد در شهر ديگر معنايي نداشت. هر شهر براي خود نشانه منحصر بفردي داشت
كه عامل جدايي آن از ساير شهرها مي گرديد.
و امّا در شهرهاي ما چه مي گذرد؟!! موضوعي كه بسياري از محققان و كارشناسان در رشته
شهرسازي را به تفكر وا داشته است.
مقدمه:
در تعريف هويت آمده است: " هويت فرايندي است كه طي آن شخصيت شكل مي گيرد و از ديگري
متمايز مي شود. عناصر هويت بخش بايد داراي ويژگي پيوستگي و يكنواختي باشند. آنچه در
فرايند هويت پذيري مهم است آن است كه نقاط مشتركي بين گروه ها و نسل هاي مختلف
ايجاد مي گردد. "
(داوود پور، زهره، مقاله سرعت تحولات شهري و مسئله هويت)
هويت يك شهر را مي توان از جنبه هاي مختلف مانند جنبه كالبدي، طبيعي، انساني و
اجتماعي، ترافيكي، تاريخي و اقتصادي بررسي نمود. در ادامه به بررسي هويت شهر اصفهان
از جنبه هاي فوق مي پردازيم:
در بحث هويت طبيعي، مسئله اقليم و پوشش گياهي مطرح مي گردد. در شهر اصفهان، رودخانه
زاينده رود و مادي هاي منشعب از آن، هويت طبيعي شهر را تشكيل مي دهند. رودخانه
زاينده رود نقش مهمي در شكل گيري شهر ايفا نموده و هم اكنون نيز يكي از عوامل تشكيل
دهنده ساختار شهري اصفهان مي باشد. در گذشته حتي مصارف خانگي ساكنين شهر از اين
رودخانه تأمين مي گشت و هم اكنون نيز اين رودخانه از عوامل شناسايي و نشانه هاي
شهري اصفهان محسوب مي گردد. به گونه اي كه مردم شهر به آن دل بسته، احساس تعلق
دارند و شهر خود را به نام زاينده رودش مي شناسند.
هويت اجتماعي و انساني يك شهر را ساكنان آن شهر تشكيل مي دهند. چرا كه شهر و
ساكنانش بر يكديگر اثر مي گذارند. از اين نظر هويت شهر اصفهان را مي توان در زندگي
و روابط اجتماعي مسالمت آميز قوميت هاي مختلف مسلمان، ارمني، يهودي، ترك، و زردشتي
در كنار يكديگر دانست. اين موضوع از گذشته هاي بسيار دور (قرن سوم هجري) در اصفهان
ظاهر گرديده و با فراز و نشيب هايي هم اكنون نيز تا حدودي ادامه دارد. وجود محلاتي
مانند محله گبر ها، جوباره، جلفا، ايروان، و تبريزي ها بيانگر اين موضوع مي
باشد.بارزترين شاخصه هويتي شهر اصفهان، جنبه كالبدي آن مي باشد. اصفهان در هر دوره
اي، از عناصر كالبدي قوي و هويت بخشي بر خوردار بوده است. پل ها، قبر ستان ها، بنا
هاي شاخص، مساجد، مناره ها و... همگي نشانگر اين قدرتمندي مي باشند. نمونه اي از
اين عناصر هويت بخش عبارتند از:ميدان نقش جهان، مسجد عتيق، پل خواجو، منارعلي،
قبرستان تخت فولاد، بقعه شهشهان، كاخ چهلستون، عمارت هشت بهشت، بازار قيصريه،
خيابان چهارباغ، كاروانسراي مادر شاه، كليساي وانك، مدرسه چهارباغ و... اين عناصر
هويت بخش كالبدي در دوره ي پهلوي تغيير يافته و عناصر ديگري با اين نقش پديد آمدند.
مانند كارخانه هاي بافندگي. و امٌا در دوران كنوني و بعد از انقلاب، ساختن فضايي
مانند باغ گلها، باغ پرندگان و ... اين نقش را عهده دار گرديده اند.
در بحث هويت اقتصادي شهر مي توان نوع مشاغل در دوره هاي مختلف را ملاك بررسي قرار
داد. در دوره اي با استفاده از رودخانه زاينده رود و زمين هاي حاصلخيز كشاورزي، شهر
اصفهان از مهم ترين نواحي كشاورزي كشور به شمار مي آمد و از سال 1300 به بعد با
احداث نخستين كارخانه صنعتي نساجي در اصفهان، اين شهر به يكي از قطب هاي صنعتي
ايران تبديل گردد. مهم ترين وجه صنعتي شهر اصفهان، صنعت گردشگري آن مي باشد كه ناشي
از وجود آثار باز مانده از دوره هاي مختلف تاريخي بالاخص دوران صفويه مي باشد كه به
اين شهر ارزشي فراوان بخشيده و اصفهان را نگين گردشگري در جهان گردانيده است. معادن
موجود در شهر اصفهان، صنايع دستي بي نظير آن، صنعت قاليبافي، خاتم سازي، مينا كاري
و... وجوه ديگر صنعت اصفهان را تشكيل مي دهند.در بحث هويت ترافيكي، مسئله شبكه
معابر مطرح مي گردد. اصفهان در دوره اي از هسته و محور اصلي، سپس از يك شبكه شطرنجي
و هم اكنون رينگ هاي چند گانه تشكيل يافته است.لازم به ذكر است كه در برسي هويت يك
شهر بايد تمامي جنبه ها را در نظر گرفت. چرا كه يك شهر بايد با تمام ويژگي هاي
موجود بتواند به تعريف موجوديت خود بپردازد.
نتيجه گيري:
شهر اصفهان بواسطه قدمت ديرينه خود و اهميت تاريخي آن در دوره هاي مختلف همواره از
هويت بالايي بر خوردار بوده است. اين شهر داراي نشانه هاي فراواني است (به نمونه
هايي از آنها اشاره شد.) كه موجب تمايز اين شهر از ساير شهر از ساير شهر ها مي گردد
و در جاي جاي دنيا، اين شهر را به نشانه هاي ارزشمندش مي شناسند. از طرف ديگر هنر
كه نماد هويت ايراني در طول تاريخ بوده است بوفور در شهر اصفهان يافت مي شود.
در حال حاضر نيز اصفهان يك شهر باهويت مي باشد. چرا كه عناصر شاخص شهري موجود در
اصفهان به عنوان نقاط مشترك بين نسل هاي مختلف از گذشته تا كنون محسوب مي شوند.
شايد شهر اصفهان بواسطه سرعت زياد تحولات شهري و عدم انطباق معماري جديد با معماري
گذشته با نوعي بحران هويت مواجه شده باشد ولي ارزش و قوت اين شهر در دوران مختلف به
ياري اين شهر شتافته و در بحران كنوني چاره گشاي بحث هويتي شهر گرديده است.
مردم ساكن در شهر، از معماران انتظار ساخت بناهايي را دارند كه بوسيله پيوند عميق
با گذشته تاريخي قابل درك باشند ولي از طرف ديگر نمي توان در گذشته باقي ماند. لذا
چاره كار را بايد به گونه ديگر جستجو كرد. نمي توان تا ساليان سال به اميد ميراث
فرهنگي و تاريخي گذشته بوده و هيچ تلاشي در جهت ايجاد عناصر هويت بخش در دوران
معاصر ننمود. متأسفانه در شرايط كنوني نه تنها تلاشي براي ساخت عناصر هويت بخش نمي
گردد، بلكه در پاره اي موارد مانند ساخت ساختمان هاي بلند مرتبه بدون كاركردي خاص و
در تناقض با طبيعت در كنار محور زاينده رود، به عناصر هويتي شهر لطمه وارد مي آيد.
به بيان ديگر، نمي توان تنها با حفظ آثار ارزشمند به شهر هويت بخشيد بلكه بايد
تلاشي نمود تا نسل كنوني شرايطي را پديد آورند كه نسل هاي آينده بتوانند به آن
ببالند و آن را الگوي كار خود قرار دهند. تنها به اين طريق است كه مي توان هويت شهر
را قوت بخشيد.
انتشار در وب توسط مرجع شهرسازی ایران
www.shahrsaz.ir
